Hutang Si Mati Perlu Selesai Dulu Sebelum Faraid: Urutan Sebenar Harta Pusaka

Ramai keluarga bermula dengan soalan "berapa bahagian saya?". Soalan yang betul lebih awal daripada itu:

berapa yang tinggal untuk diagihkan?

Faraid bagi pusaka orang Islam, dan wasiat atau Akta Pembahagian 1958 bagi pusaka bukan Islam, hanya berkenaan dengan baki pusaka. Kos pengurusan jenazah, kos pentadbiran dan hutang si mati diselesaikan terlebih dahulu daripada harta pusaka.

Urutan bagi pusaka orang Islam

Panduan rasmi MyGovernment, "Perkara Penting Sebelum Pembahagian Pusaka bagi Orang Islam", menyusun langkah awal seperti berikut:

1. Kenal pasti harta yang ditinggalkan — kumpulkan maklumat harta dan senaraikan nilai anggaran setiap satu, antaranya untuk menentukan bidang kuasa yang akan membicarakan kes.
2. Selesaikan urusan berkaitan hutang — bayar hutang si mati, termasuk zakat, nazar dan hutang bank.
3. Tuntutan harta sepencarian, sekiranya berkaitan — dibuat di Mahkamah Tinggi Syariah; bahagian pasangan yang disahkan sebagai harta sepencarian dikeluarkan daripada harta pusaka.
4. Semak sama ada ada wasiat atau hibah — jika sah menurut syarak, ia dilaksanakan terlebih dahulu.
5. Kenal pasti waris yang layak mengikut hukum faraid, dan mohon sijil faraid jika perlu. Mahkamah Syariah mengesahkan senarai waris dan bahagian masing-masing.
6. Laksanakan perintah di agensi berkaitan — Pejabat Tanah untuk hak milik tanah, bank untuk simpanan, JPJ untuk kenderaan.

Perhatikan kedudukan hutang: ia berada sebelum wasiat, dan jauh sebelum pengiraan faraid.

Urutan bagi pusaka bukan Islam

Bagi pusaka yang ditadbir di bawah Akta Probet dan Pentadbiran 1959 (Akta 97), undang-undang menyebutnya dengan jelas:

• Seksyen 67(1)(a): harta si mati, setakat kepentingan benefisialnya, ialah aset untuk pembayaran hutang dan liabilitinya. Apa-apa pelupusan melalui wasiat yang tidak konsisten dengan Akta ini adalah tidak sah terhadap pemiutang, dan Mahkamah boleh mentadbir harta itu bagi tujuan pembayaran hutang jika perlu.
• Seksyen 68(2): wakil diri hendaklah membayar segala perbelanjaan pengebumian, testamentari dan pentadbiran, hutang serta liabiliti lain yang sepatutnya dibayar, dan barulah mengetepikan dana untuk legasi wang tunai di bawah wasiat.
• Seksyen 69(3): bagi pusaka yang mampu bayar, perbelanjaan dan hutang dijelaskan mengikut susunan dalam Bahagian II Jadual Pertama.
• Seksyen 69(1): bagi pusaka yang tidak mampu bayar, pusaka ditadbir mengikut kaedah dalam Bahagian I Jadual Pertama. Kaedah pertama dalam Bahagian I itu berbunyi ringkas: perbelanjaan pengebumian, testamentari dan pentadbiran mempunyai keutamaan.

Nilai kasar bukan nilai bersih — dan ini menjejaskan saluran anda

Satu peruntukan yang sering mengejutkan: seksyen 3(4) Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 (Akta 98) menyatakan bahawa dalam menentukan nilai harta dalam sesuatu pusaka, tiada tolakan dibuat bagi hutang si mati. Harta yang dipegang si mati sebagai pemegang amanah dan bukan secara benefisial dikecualikan, tetapi tanah yang berdaftar atas namanya dianggap sebahagian pusakanya.

Kesannya praktikal: pusaka yang penuh dengan hutang masih boleh dikira "pusaka kecil" berdasarkan nilai kasar sehingga RM5 juta, walaupun baki bersihnya hampir kosong. Seksyen 3(3) menambah bahawa nilai diambil pada tarikh pemfailan petisyen.

Perkara sama berlaku di laluan Amanah Raya: seksyen 17(1)(a) Akta Perbadanan Amanah Raya 1995 (Akta 532) mengira harta alih tanpa tolakan hutang untuk ambang RM600,000.

Apa yang dikira "hutang"

Selain pinjaman bank, kad kredit dan pinjaman peribadi, senarai ini termasuk perkara yang tidak selalu terlintas:

• Cukai dan tunggakan berkanun yang belum dijelaskan.
• Zakat dan nazar bagi pusaka orang Islam, seperti disenaraikan MyGovernment.
• Tunggakan nafkah. Bagi kes di bawah Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303), seksyen 69(1) menyatakan tunggakan nafkah tak bercagar yang terakru sebelum kematian boleh dibuktikan sebagai hutang yang kena dibayar daripada pusakanya.
• Kos pentadbiran dan pengebumian, yang mempunyai keutamaan di bawah Jadual Pertama Akta 97.

Waris tidak mewarisi hutang secara peribadi — tetapi ada empat pengecualian penting

Kedudukan asasnya: hutang dibayar daripada harta pusaka, bukan daripada poket waris semata-mata kerana mereka waris. Empat perkara boleh mengubah gambaran itu:

1. Penjamin tetap penjamin. Seseorang yang menandatangani jaminan terikat dengan kontrak jaminannya sendiri, bukan kerana dia waris. Kematian peminjam tidak secara automatik menamatkan liabiliti penjamin. Semak dokumen jaminan dengan pemberi pinjaman.
2. Pemiutang bercagar boleh menguatkuasakan cagaran. Seksyen 70(1) Akta 97 menetapkan bahawa apabila harta yang dibebankan dengan bayaran wang diwasiatkan, kepentingan yang dibebankan itu terutamanya bertanggungan bagi bayaran caj tersebut, melainkan si mati menyatakan niat berlainan. Ringkasnya: rumah bergadai lazimnya menanggung pinjamannya sendiri dahulu.
3. Mengambil aset sebelum hutang dijelaskan boleh menimbulkan liabiliti peribadi. Seksyen 65 Akta 97 menyatakan sesiapa yang, untuk memperdaya pemiutang atau tanpa balasan bernilai penuh, memperoleh, menerima atau memegang harta si mati akan dipertanggungkan sebagai wasi atas kesalahannya sendiri setakat harta yang diterima. Seksyen 67(2) pula menyentuh liabiliti peribadi orang yang melupuskan kepentingan benefisial yang diterimanya.
4. Pusaka yang tidak mampu bayar diuruskan secara berbeza. Seksyen 13(7) Akta 98 menyatakan bahawa jika pusaka nampaknya tidak mampu bayar atau berkemungkinan tidak mampu bayar, Pegawai Pembahagian Pusaka hendaklah memberikan surat kuasa mentadbir kepada seorang yang layak bagi pihak keseluruhan pemiutang, atau memerintahkan pusaka ditadbir dalam kebankrapan oleh Ketua Pengarah Insolvensi.

Wang yang tidak semestinya masuk ke kolam hutang yang sama

• Simpanan KWSP. Seksyen 51(1) Akta Kumpulan Wang Simpanan Pekerja 1991 (Akta 452) menyatakan, walau apa pun undang-undang bertulis lain, jumlah yang berada dalam kredit ahli tidak boleh diserah hak, dipindah milik, disita, disekat atau dilevi bagi apa-apa hutang atau tuntutan, dan Ketua Pengarah Insolvensi tidak berhak menuntutnya. Pengecualian dinyatakan dalam s.51(2) bagi perintah pelucuthakan mahkamah di bawah Akta 613. Perlindungan ini merujuk kepada wang semasa ia berada dalam KWSP; apa yang berlaku selepas ia dibayar keluar ialah soalan berasingan yang perlu disahkan.
• Pinjaman rumah dengan MRTA/MRTT/MLTA/MLTT. Jika perlindungan ini wujud dan tuntutan diluluskan, baki pinjaman boleh diselesaikan tanpa menjejaskan aset lain. Lihat MRTA, MRTT, MLTA & MLTT: Insurans Pinjaman Rumah.
• Pinjaman PTPTN. PTPTN menyatakan pinjaman pendidikan disertai perlindungan takaful berkelompok, dan manfaat takaful dibayar sekali sahaja bagi sesuatu pinjaman sama ada bagi Keilatan Kekal Menyeluruh atau kematian peminjam, tertakluk kepada syarat dalam Sijil Induk dan penilaian syarikat pengendali takaful. Waris perlu memaklumkan PTPTN, bukan menganggap hutang terhapus secara automatik.

Kesilapan biasa pentadbir: mengagihkan terlalu awal

Wakil diri — sama ada wasi di bawah probet atau pentadbir di bawah surat kuasa mentadbir — memikul tugas, bukan hanya kuasa.

• Seksyen 62 Akta 97 memberikan Mahkamah kuasa untuk menghendaki wakil diri mengemukakan inventori dan akaun yang benar bagi harta alih dan tak alih si mati, melalui afidavit yang difailkan di Mahkamah.
• Seksyen 68(2) meletakkan pembayaran perbelanjaan dan hutang sebelum legasi dan sebelum baki diagihkan.
• Akta 97 mengandungi kuasa untuk menangguhkan pembahagian (s.77), yang mencerminkan hakikat bahawa tergesa-gesa mengagihkan bukan tanda kecekapan.

Dalam praktik, ini bermakna tiga perkara mudah. Pertama, buat senarai aset dan hutang sebelum apa-apa dikeluarkan daripada akaun. Kedua, simpan resit setiap bayaran yang dibuat bagi pihak pusaka, termasuk kos pengurusan jenazah. Ketiga, jangan agihkan wang kepada waris "dahulu, kira kemudian" — jika kemudian timbul tuntutan pemiutang yang sah, wang itu perlu dikutip semula daripada orang yang sudah membelanjakannya.

Bagi pusaka kecil, Akta 98 memberi ruang untuk penyelesaian keluarga: seksyen 15(1) membenarkan Pegawai Pembahagian Pusaka merekodkan persetujuan semua benefisiari yang cukup umur dan berkeupayaan mengenai cara pembahagian, dan mengagihkan mengikut persetujuan itu — melainkan ia kelihatan tidak adil atau tidak saksama. MyGovernment turut menyenaraikan "muafakat waris" sebagai salah satu cara pembahagian yang boleh dinyatakan dalam perbicaraan pusaka kecil. Persetujuan itu pun datang selepas hutang, bukan sebelum.

Contoh RM

Encik A meninggal dunia. Nilai kasar pusaka:

Tolakan yang diketahui:

Baki bersih sementara: RM186,000. Angka inilah — bukan RM400,000 — yang menjadi titik permulaan perbincangan agihan, sama ada mengikut faraid, wasiat sah atau Akta Pembahagian 1958. Jika perlindungan MRTT menyelesaikan baki pinjaman rumah, baki bersih sementara naik kepada RM366,000.

Ini anggaran, bukan pusaka bersih muktamad: pemilikan benefisial, aset milik bersama, hibah, penamaan, cagaran dan tuntutan sah boleh mengubah apa yang sebenarnya termasuk.

Langkah seterusnya

• Senaraikan aset, kos, hutang dan item yang belum pasti dengan Anggaran Harta Bersih Sebelum Agihan. Alat ini tidak mengira bahagian faraid.
• Kumpulkan dokumen sokongan dengan Inventori Aset, Hutang & Dokumen Pusaka.
• Jika anda sedang menguruskan hutang keluarga secara umum, mulakan dengan Panduan Hutang Malaysia.

Rujukan rasmi

• Akta Probet dan Pentadbiran 1959 (Akta 97), cetakan semula 2006 (menggabungkan semua pindaan sehingga 1 Januari 2006) — https://lom.agc.gov.my/ilims/upload/portal/akta/LOM/EN/Act%2097.pdf
• Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 (Akta 98), teks kemas kini AGC setakat 15 Julai 2024 — https://lom.agc.gov.my/ilims/upload/portal/akta/outputaktap/2545243_BI/Act%2098%20%28Online%202025%29.pdf
• Akta Perbadanan Amanah Raya 1995 (Akta 532), cetakan semula 2010 (menggabungkan semua pindaan sehingga 1 September 2010; nama fail AGC tertulis "Cetakan Semula 2013", tetapi halaman tajuk dokumen itu sendiri bertarikh 2010) — https://lom.agc.gov.my/ilims/upload/portal/akta/LOM/EN/Act%20532%20-%20Public%20Trust%20Corporation%20Act%201995%20%28Cetakan%20Semula%202013%29.pdf
• Akta Kumpulan Wang Simpanan Pekerja 1991 (Akta 452), teks kemas kini AGC setakat 1 Julai 2022 — https://lom.agc.gov.my/ilims/upload/portal/akta/outputaktap/1736246_BI/Act%20452%20%28Online%202022%29.pdf
• Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303), teks kemas kini AGC setakat 1 Januari 2014 — https://lom.agc.gov.my/ilims/upload/portal/akta/LOM/EN/Act%20303%20%2811.3.2014%29.pdf
• MyGovernment, Perkara Penting Sebelum Pembahagian Pusaka bagi Orang Islam — https://www.malaysia.gov.my/my/categories/kematian-pusaka/pembahagian-harta-pusaka/perkara-penting-sebelum-pembahagian-pusaka-bagi-orang-islam
• JKPTG, Soalan Lazim Pusaka Kecil — https://www.jkptg.gov.my/my/component/content/article/47-faq/pusaka-kecil/1084-pusaka-kecil
• PTPTN, Bayaran Balik Pinjaman Pendidikan — https://www.ptptn.gov.my/bayaran-balik/

Semua sumber di atas disemak pada 28 Julai 2026.

Penafian

Kandungan ini ialah maklumat pendidikan umum, bukan nasihat undang-undang, Syariah, cukai atau pentadbiran pusaka. Ia tidak menentukan sama ada sesuatu hutang sah, boleh dituntut atau perlu dibayar, dan tidak mengira bahagian faraid mahupun bahagian mana-mana waris. Ia tertumpu kepada Semenanjung Malaysia. Layanan terhadap zakat, nazar dan wasiat orang Islam tertakluk kepada hukum Syarak dan undang-undang negeri yang berkenaan. Sahkan dengan pihak berkuasa berkaitan, pemberi pinjaman atau profesional bertauliah sebelum membuat sebarang bayaran daripada harta pusaka.