Faraid: Panduan Lengkap Pembahagian Harta Pusaka Islam di Malaysia

Faraid ialah sistem pembahagian harta pusaka orang Islam yang ditetapkan mengikut hukum syarak — bukan mengikut wasiat semata-mata, dan bukan mengikut budi bicara keluarga. Ia menentukan siapa waris, berapa bahagian setiap seorang, dan bila seseorang terhalang daripada mewarisi. Faraid hanya terpakai kepada baki harta selepas ditolak kos pengkebumian, hutang, bahagian harta sepencarian pasangan dan wasiat (maksimum 1/3) — bukan kepada jumlah kasar harta si mati. Panduan ini menerangkan asas perundangan, kepada siapa faraid terpakai, urutan penuh sebelum pembahagian faraid berlaku, gambaran ringkas waris fardu dan asabah, halangan pewarisan, serta bila anda memerlukan Sijil Faraid daripada Mahkamah Syariah.

Kemas kini terakhir: Ogos 2026.

Anggaran sahaja. Pembahagian muktamad tertakluk kepada Sijil Faraid Mahkamah Syariah.

Apa itu faraid, dan asas perundangannya

Faraid (juga dieja "faraidh") ialah cabang hukum syarak yang mengatur pembahagian harta pusaka orang Islam yang meninggal dunia, sama ada dia meninggalkan wasiat atau tidak. Ia berasaskan bahagian tetap yang ditetapkan al-Quran (fardu), susunan waris lelaki yang mengambil baki (asabah), dan peraturan yang menentukan siapa terhalang atau terkecuali.

Dari segi perundangan Malaysia, pewarisan orang Islam — sama ada berwasiat atau tidak berwasiat — adalah perkara negeri, bukan perkara persekutuan. Perlembagaan Persekutuan, Jadual Kesembilan, Senarai II, Butiran 1, meletakkan "Islamic law relating to succession, testate and intestate" di bawah bidang kuasa negeri, dengan Mahkamah Syariah setiap negeri diberi bidang kuasa hanya ke atas orang Islam bagi perkara ini. Akibatnya: tiada satu statut faraid persekutuan yang mengikat seluruh negara — setiap negeri mentadbir melalui enakmen pentadbiran agama Islamnya sendiri, walaupun hukum fiqh yang mendasari pembahagian pada dasarnya sama.

Bagi Wilayah Persekutuan, Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993 [Akta 505] seksyen 46(2)(b)(viii)–(ix) memberi Mahkamah Tinggi Syariah bidang kuasa ke atas "pembahagian dan pewarisan harta berwasiat atau tak berwasiat" dan "penentuan orang-orang yang berhak kepada bahagian harta pusaka". Selangor mempunyai peruntukan yang serupa (disahkan kata demi kata dalam teks BM) dalam Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Selangor) 2003 seksyen 61(3)(b). (Rujukan: Perlembagaan Persekutuan Jadual Kesembilan Senarai II Butiran 1; Akta 505 s.46(2)(b)(viii)–(ix); Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Selangor) 2003 s.61(3)(b), dicapai Ogos 2026 — lihat kb/faraid/kerangka-perundangan-dan-sijil-faraid.md.)

Praktikalnya untuk anda: tiada satu jadual "rasmi kerajaan persekutuan" untuk semua bahagian faraid. Rujukan yang paling lengkap dan digunakan secara meluas ialah portal E-FARAID, Majlis Agama Islam Selangor (MAIS) — dan itulah sumber yang panduan ini serta carta pembahagian faraid gunakan, dengan atribusi jelas pada setiap fakta.

Kepada siapa faraid terpakai

Faraid terpakai hanya kepada orang Islam — kedua-dua pihak, si mati dan waris yang mewarisi, mesti beragama Islam pada masa kematian. Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (MKI) Kali Ke-61, 27 Januari 2004, menyatakan secara jelas: "Mengikut hukum syarak, orang bukan Islam tidak berhak mewarisi harta orang Islam dan begitulah sebaliknya." (Rujukan: Kompilasi Pandangan Hukum Muzakarah MKI, JAKIM, edisi 2016, hlm. 63 — lihat kb/faraid/halangan-pewarisan-dan-status-waris.md.)

Ini bermakna:

• Waris bukan Islam tidak mewarisi melalui faraid, walaupun mereka anak atau pasangan si mati.
• Waris yang murtad selepas kematian pasangan Islamnya turut terhalang.
• Jika keluarga campuran agama mahu memberi sesuatu kepada waris bukan Islam, saluran yang sah ialah wasiat (tidak melebihi 1/3 harta) atau hibah (pemberian semasa hayat) — bukan faraid. Baca wasiat Islam: had satu pertiga dan bandingkan instrumen dalam hibah vs wasiat vs faraid.

Faraid juga tidak terpakai kepada harta yang sudah terkeluar daripada pusaka sebelum kematian — contohnya harta yang telah dihibahkan semasa hayat, atau ganjaran/pencen terbitan yang bukan pusaka mengikut keputusan Muzakarah MKI Kali Ke-21 (12 September 1988) (dibincangkan lanjut dalam artikel A4 kluster ini).

Urutan penuh sebelum faraid dikira

Ini adalah bahagian paling kerap disalah faham: faraid TIDAK dikira atas jumlah kasar harta si mati. Beberapa potongan mesti dibuat dahulu, dalam urutan tetap, sebelum baki yang tinggal dibahagikan mengikut faraid. Urutan ini disokong oleh Fatwa Negeri Selangor 2005 (diwartakan) mengenai harta sepencarian dan keputusan Muzakarah MKI Kali Ke-67 (22 Februari 2005) yang mengasingkan wang KWSP daripada harta sepencarian. (Rujukan: kb/faraid/skop-harta-pusaka-penama-dan-harta-sepencarian.md.)

1. Harta kasar — semua aset si mati: wang tunai, hartanah, kenderaan, saham, dan sebagainya (tertakluk kepada semakan sama ada sesuatu instrumen itu benar-benar masuk pusaka — lihat KWSP, Tabung Haji, ASB dan insurans).
2. Tolak kos pengkebumian (kos jenazah, pengebumian) — dibayar dahulu daripada harta pusaka.
3. Tolak hutang si mati — termasuk hutang kepada Allah dan hutang kepada manusia. <!-- TODO: perlukan sumber primer KB bagi kategori terperinci hutang kepada Allah (cth. zakat, haji yang belum ditunaikan) — tidak disahkan dalam fail KB semasa --> Susunan dan keutamaan hutang dihuraikan penuh dalam hutang si mati sebelum faraid.
4. Asingkan harta sepencarian pasangan — jika si mati berkahwin, bahagian pasangan yang masih hidup daripada harta sepencarian (mengikut takat sumbangan, ditentukan melalui perintah mahkamah — bukan automatik 50%) dikeluarkan sebelum wasiat dan faraid, kerana bahagian itu adalah hak milik pasangan sendiri, bukan harta si mati. Fatwa Negeri Selangor 2005 (diwartakan) menyatakan ia dibahagikan "sebelum difaraidkan ... setelah dilepaskan tanggungan si mati". Baca harta sepencarian sebelum faraid.
5. Tolak wasiat, maksimum 1/3 daripada harta pusaka si mati selepas hutang — wasiat kepada bukan waris sah tanpa persetujuan waris; wasiat melebihi 1/3, atau wasiat kepada seorang waris, mempunyai kedudukan berbeza mengikut negeri (baca wasiat Islam: had satu pertiga untuk butiran per-negeri). Perhatikan asasnya ialah harta pusaka si mati sendiri — bahagian harta sepencarian pasangan yang telah diasingkan di langkah 4 tidak termasuk dalam asas 1/3 ini.
6. HARTA BOLEH DIBAHAGI — baki yang tinggal selepas langkah 1–5. Inilah jumlah yang sebenarnya dibahagikan mengikut faraid.
7. Faraid — baki ini dibahagikan kepada waris yang layak mengikut bahagian fardu dan asabah.

Contoh ringkas (anggaran untuk tujuan pendidikan sahaja): si mati meninggalkan harta kasar RM500,000.

Kos pengkebumian RM8,000.

Hutang peribadi RM42,000.

Baki RM450,000.

Beliau berkahwin dan harta sepencarian isteri ditetapkan mahkamah sebanyak RM100,000 — bahagian ini diasingkan dahulu, meninggalkan harta pusaka RM350,000.

Beliau mewasiatkan RM50,000 (dalam had 1/3 daripada RM350,000, iaitu RM116,667 maksimum) kepada sebuah badan kebajikan. Harta boleh dibahagi mengikut faraid = RM300,000. Bahagian fardu dan asabah setiap waris dikira atas RM300,000 ini — bukan atas RM500,000 asal. Kiraan penuh mengikut jenis waris ada dalam carta pembahagian faraid, dan untuk anggaran mengikut situasi keluarga anda sendiri — potongan demi potongan, waris demi waris — gunakan Kalkulator Faraid DuitMap (anggaran sahaja, bukan Sijil Faraid).

Siapa waris: gambaran ringkas fardu dan asabah

Faraid membahagikan waris kepada dua kumpulan utama (dengan kategori ketiga, dhawi al-arham, yang lazimnya tidak mewarisi di Malaysia — dibincangkan dalam artikel A3 kluster ini):

• Waris fardu — waris yang bahagiannya ditetapkan sebagai pecahan tetap oleh al-Quran: 1/2, 1/3, 2/3, 1/4, 1/6, 1/8, dan satu bahagian tambahan (1/3 baki) yang hanya terpakai dalam kes khusus yang dipanggil Umariyyatain/Gharrawain. Antara waris fardu: suami, isteri, ibu, bapa (dalam sesetengah keadaan), anak perempuan, cucu perempuan, dan beberapa kategori saudara.
• Waris asabah — waris lelaki (dan sesetengah waris perempuan bersama saudara lelaki setaraf) yang mengambil baki selepas bahagian fardu diagihkan, atau keseluruhan harta jika tiada waris fardu, atau tiada apa-apa jika bahagian fardu sudah menghabiskan harta. Anak lelaki, bapa, dan datuk adalah antara waris asabah utama.

(Rujukan: kadar bahagian waris fardu, waris asabah dan pendindingan sebagaimana dinyatakan di portal rasmi E-FARAID, Majlis Agama Islam Selangor — efaraid.mais.gov.my, dicapai Ogos 2026; bahagian 2/3 disemak silang dengan Irsyad Fatwa Ke-23, Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. Pengiraan muktamad bagi mana-mana pusaka sebenar tertakluk kepada sijil faraid Mahkamah Syariah negeri berkenaan. Lihat kb/faraid/bahagian-waris-fardu-asabah-dan-pendindingan.md.)

Susunan sebenar — siapa mendapat berapa, dalam keadaan apa, dan siapa yang menghalang (pendindingan/hijab) siapa — memerlukan jadual penuh kerana ia bergantung kepada kombinasi waris yang masih hidup. Jadual lengkap dengan syarat setiap waris ada dalam carta pembahagian faraid: bahagian setiap waris. Mekanisme lanjutan yang mengubah bahagian ini — radd (baki tidak diagihkan semula kepada waris fardu di Malaysia — ia diserahkan kepada Baitulmal, tertakluk kepada variasi negeri) dan 'aul (pengurangan seimbang apabila jumlah bahagian fardu melebihi angka asas) — dihuraikan penuh dalam asobah, radd dan awl faraid.

Halangan pewarisan: bila seseorang tidak boleh mewarisi

Beberapa keadaan menghalang seseorang daripada mewarisi walaupun dia sebenarnya waris terdekat. Empat halangan klasik yang dinyatakan portal E-FARAID MAIS:

1. Membunuh — sesiapa yang membunuh si mati (pewaris) tidak boleh mewarisi harta orang yang dibunuhnya.
2. Berlainan agama — perbezaan agama antara Islam dan bukan Islam menghalang kedua-dua pihak daripada mewarisi antara satu sama lain (lihat bahagian "Kepada siapa faraid terpakai" di atas).
3. Murtad — seseorang yang murtad tidak berhak mewarisi pusaka si mati yang beragama Islam.
4. Perhambaan — halangan sejarah, tiada aplikasi moden.

Status waris yang kerap disalah anggap juga penting: anak tak sah taraf tidak dinasabkan kepada bapa dan tidak mewarisi daripadanya (Muzakarah MKI Kali Ke-57, 10 Jun 2003), tetapi tetap mewarisi daripada ibu dan keluarga sebelah ibu (fatwa Wilayah Persekutuan yang diwartakan, 31 Julai 2017); anak angkat bukan waris faraid langsung — keluarga perlu guna hibah atau wasiat untuk memberi kepada anak angkat. (Rujukan: kb/faraid/halangan-pewarisan-dan-status-waris.md, dicapai Ogos 2026.)

Bila anda memerlukan Sijil Faraid, dan daripada mahkamah mana

Panduan, carta, dan mana-mana kalkulator anggaran hanya memberi gambaran. Dokumen yang benar-benar mengikat — yang digunakan oleh Jabatan Ketua Pengarah Tanah dan Galian (JKPTG), AmanahRaya, dan Mahkamah Tinggi Sivil untuk mentadbir dan mengagihkan harta pusaka sebenar — ialah Sijil Faraid (Perakuan Pewarisan) yang dikeluarkan oleh Mahkamah Syariah negeri.

Akta 505 seksyen 50 (Wilayah Persekutuan) memperuntukkan bahawa apabila mana-mana mahkamah atau pihak berkuasa lain (selain Mahkamah Syariah) perlu menentukan waris yang berhak dan bahagian masing-masing, Mahkamah Syariah boleh, atas permohonan waris atau wakilnya (dan bayaran yuran yang ditetapkan), mengesahkan fakta yang didapati dan pendapatnya tentang siapa yang berhak mewarisi serta bahagian masing-masing. Selangor mempunyai peruntukan sama dalam seksyen 65 (Perakuan Pewarisan) enakmen pentadbirannya. (Rujukan: Akta 505 s.50; Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Selangor) 2003 s.65, dicapai Ogos 2026 — lihat kb/faraid/kerangka-perundangan-dan-sijil-faraid.md.)

Permohonan Sijil Faraid biasanya didaftarkan mengikut tempat pemastautinan pemohon (mengikut Arahan Amalan JKSM No. 2 Tahun 2003), dan bidang kuasa mahkamah mana yang mendengar kes ditentukan mengikut jumlah keseluruhan nilai harta si mati (Arahan Amalan JKSM No. 5 Tahun 2012). Anda tidak memerlukan Sijil Faraid semata-mata untuk merancang atau memahami hak anda — tetapi anda memerlukannya sebelum harta pusaka sebenar boleh diagihkan secara sah, terutamanya bagi harta tak alih. Langkah persediaan praktikal — dokumen yang perlu dikumpul, saluran pentadbiran mengikut nilai harta — dihuraikan dalam dokumen urus harta pusaka dan cara urus harta pusaka selepas kematian. Untuk memilih saluran pentadbiran yang betul mengikut nilai dan jenis harta, gunakan saluran urus pusaka dan senaraikan aset dengan inventori harta pusaka.

Kesimpulan dan langkah seterusnya

Faraid ialah sistem yang teratur, tetapi ramai keluarga tersilap kerana melangkau urutan air terjun — mengira bahagian faraid atas harta kasar, bukan baki selepas hutang, harta sepencarian, dan wasiat. Ingat tiga perkara asas: (1) faraid hanya terpakai kepada orang Islam, dengan halangan tertentu seperti berlainan agama, murtad, dan membunuh; (2) urutan mesti diikut — kos pengkebumian, hutang, harta sepencarian, wasiat (maks 1/3), barulah faraid; (3) pembahagian sebenar bagi harta anda memerlukan Sijil Faraid daripada Mahkamah Syariah negeri — bukan sekadar rujukan dalam talian.

Langkah seterusnya yang praktikal:

• Dapatkan anggaran pembahagian mengikut situasi keluarga anda dengan Kalkulator Faraid DuitMap — ia mengikut urutan air terjun di atas dan menyatakan sebab hukum bagi setiap bahagian.
• Senaraikan semua aset dan liabiliti dengan inventori harta pusaka.
• Anggarkan harta bersih si mati dengan anggaran harta bersih.
• Kenal pasti saluran pentadbiran yang sesuai mengikut nilai harta dengan saluran urus pusaka.
• Fahami bahagian tetap setiap waris dalam carta pembahagian faraid, dan mekanisme lanjutan (asobah, radd, awl) dalam asobah, radd dan awl faraid.
• Semak instrumen khusus seperti KWSP, Tabung Haji, ASB dan insurans dalam faraid-harta-tak-alih.

Anggaran sahaja. Pembahagian muktamad tertakluk kepada Sijil Faraid Mahkamah Syariah.